“Men kan en mag het verleden niet wissen.” De les van 7 oktober

Twee jaar later herdenken we niet alleen de doden en gijzelaars, maar hoe een antiwesterse onderstroom meeliep met het meest onmenselijke terrorisme. Het is tijd voor verantwoordelijkheid.

Twee jaar geleden begon een gewone sjabbat met sirenes en eindigde met een breuklijn in onze tijd. 7 oktober was een dag van onvoorstelbare gruwel. Van beelden die ik niet meer uit mijn hoofd krijg. Van kinderen die voor de ogen van hun ouders werden vermoord. Van mensen die levend werden verbrand. Van jongeren die feestvierden op een muziekfestival en nooit meer thuiskwamen.

Thuis in Nederland sliepen mijn man en ik dagenlang nauwelijks. Onze telefoons waren een levenslijn, voortdurend in contact met familie en vrienden die in de schuilkelders verbleven. In de weken en maanden daarna leefden we in angst: voor neefjes die hun dienstplicht deden, voor oud-collega’s en vrienden die werden opgeroepen en hun gezin moesten achterlaten om naar het front te gaan.

Oorlog is afgrijselijk. De pijn voor Israëli’s en voor Gazanen is voor bijna iedereen in Nederland onvoorstelbaar. Ik ga nooit voorbij aan die pijn, aan geen van beide kanten. Ik ben te triest over wat mensen elkaar kunnen aandoen, te triest over wat het betekent om mens te zijn. Maar ik had wel vaker een knuffel kunnen gebruiken van mensen waarvan ik had gedacht dat ze vrienden waren.

De pijn die geen kant kiest: politiek doet er even niet toe

Ik spreek zelden over mijn politieke voorkeuren in Israël, over op wie ik ooit stemde toen ik er jarenlang woonde. En als ik dat al deed, besloot ik kort na 7 oktober daarmee te stoppen. Het moge duidelijk zijn dat ik als liberaal geen supporter ben van de partijen in de huidige regering. Ik ben uiterst kritisch op het nederzettingenbeleid en protesteerde in de zomer van 2023 nog op straat in Tel Aviv, toen diezelfde regering de macht van het Hooggerechtshof probeerde te muilkorven.

Maar waarom zou ik dat telkens moeten benadrukken, alsof ik eerst moet bewijzen dat ik een van de ‘goeden’ ben? Alsof alleen dan mijn stem legitiem is. Alsof de rouw om vermoorde onschuldigen pas mag bestaan als ik eerst een disclaimertje plaats over mijn politieke zuiverheid. Het maakte de pijn niet minder. De kinderen die op 7 oktober werden afgeslacht waren niet van een partij. De mensen die levend verbrand werden hadden geen coalitieakkoord getekend. 

Scherven van het leven

Vandaag herdenken we niet alleen de 1.200 vermoorde mensen, maar denken we ook aan de gijzelaars die nog altijd in ondergrondse tunnels worden vastgehouden. 48 gijzelaars verblijven nog in Gaza. Van hen leeft naar schatting nog de helft. De andere helft is al vermoord. Zij moeten allemaal vrijkomen onder het vredesplan dat de volledige Arabische wereld heeft omarmd en dat door de Amerikaanse president is gepresenteerd. Over dat plan, dat een einde aan de oorlog moet maken en de vrijlating van alle gijzelaars moet garanderen, wordt op dit moment onderhandeld in Sharm el Sheikh.

Het contrast is wrang. Drie maanden geleden was ik zelf in Sharm el Sheikh, niet als toerist maar als toevluchtsoord. Samen met een kleine groep Nederlandse Joden moesten we daarheen uitwijken toen we in Israël vast kwamen te zitten. Iran had ballistische raketten op burgerdoelen afgevuurd. Onze reis, bedoeld om in gesprek te gaan met vredesactivisten en Joodse en Arabische LHBT’ers, eindigde niet met dialoog maar met evacuatie. Ik schreef er over in EW Magazine, hoe je de scherven van het leven opraapt en iets nieuws maakt.

Want iets nieuws maken is nodig, De twee jaren sinds 7 oktober hebben mij en mijn gezin mentaal gesloopt. Ze hebben ons geïsoleerd. Ze hebben mijn kinderen bang gemaakt, na scheldpartijen op voetbalclubs en beledigingen in appgroepen van de brugklas.

De westerse morele leegte waarin haat wortel schiet

Wat 7 oktober blootlegde, gaat dieper dan een politieke scheidslijn. Het is een kloof die al veel langer onder onze samenleving sluimert. We zagen haar contouren bij Zwarte Piet, bij BLM, bij klimaatacties en universiteitsprotesten. Sindsdien is duidelijk geworden dat dit geen losse incidenten zijn, maar tekenen van iets fundamentelers: een samenleving die haar morele oriëntatie deels kwijt is.

In een ontkerkelijkte cultuur zonder vaste kaders is een leegte ontstaan. En leegte blijft nooit leeg. Ik ben agnostisch en vind zingeving in mijn gezin, vrienden, boeken en het dagelijks leven. Maar voor een deel van onze samenleving is die leegte gevuld met wantrouwen jegens het Westen zelf. Na jaren waarin kolonialisme en slavernij niet alleen als geschiedenis maar als erfzonde zijn gepresenteerd, heeft een kleine maar invloedrijke groep een afkeer ontwikkeld van zichzelf en van onze beschaving. En wie zich schuldig voelt, zoekt boetedoening.

Het lijkt alsof oude Sovjettechnieken om het zelfvertrouwen van vrije samenlevingen te ondermijnen hun doel eindelijk hebben bereikt. Morele helderheid is vervangen door twijfel aan alles wat ons gevormd heeft. Goed en kwaad zijn voor velen relatieve begrippen geworden, afhankelijk van wie geweld gebruikt en tegen wie.

In dat vacuüm groeit een antiwesterse stroming. Ze laat zich meeslepen door het meest onmenselijke terrorisme, verpakt Jodenhaat in de taal van mensenrechten en noemt moord verzet. Ja, de cultuurstrijd woekert aan beide kanten, maar het is de linkse variant – die zichzelf graag moreel superieur acht – die me nu het meest zorgen baart.

Vandaag zie ik hoe mensen met ongetwijfeld een goed hart meelopen met wie niet alleen Israël, maar onze vrije samenleving zelf wil vernietigen. Hoe universiteiten, actiegroepen en zelfs kerken zich laten verleiden tot relativisme waar niets te relativeren valt. De meesten die meelopen bedoelen het goed, maar zijn emotioneel getriggerd en moreel verward.

Herdenken betekent niet alleen terugkijken. Het betekent ook zien wat sindsdien is blootgelegd: een verlies van moreel kompas dat gevaarlijker is dan velen willen erkennen. Het betekent niet vergeten wie er nog vastzit in het donker. En het betekent helder blijven – juist nu de mist van slogans en morele dubbelzinnigheid dikker wordt.

De liberale belofte en onze verantwoordelijkheid

Twee jaar lang heb ik de morele vertwijfeling en de onderstroom van haat in Nederland gadegeslagen. En ik weet: de vrije samenleving die op 7 oktober werd aangevallen op een festivalterrein aan de grens met Gaza, staat ook hier op het spel. Vrijheid om zonder angst jezelf te zijn is voor mij de kern van de liberale belofte. En dat vereist veiligheid, welvaart en morele ruggengraat van politici, bestuurders, journalisten en opiniemakers. Het vereist morele ruggengraat van iedereen. Het vereist dat we niet langer tolerant zijn richting de intoleranten.

De aanval van 7 oktober was bedoeld om angst te zaaien. Ons antwoord kan maar één ding zijn: verantwoordelijkheid nemen. Niet alleen politici of opiniemakers, maar ieder van ons. Op schoolpleinen en universiteiten. In kerken en moskeeën. In media, buurtcentra en bestuurskamers. Vrijheid is geen vanzelfsprekendheid. Ze leeft bij de gratie van mensen die bereid zijn haar te dragen, te beschermen en opnieuw vorm te geven.

En misschien is dat uiteindelijk de diepste les van deze twee jaar – een les die Golda Meir ooit kernachtig samenvatte: “Men kan en mag het verleden niet proberen uit te wissen, alleen maar omdat het niet past bij het heden.” Alles wat er op en sinds 7 oktober is gebeurd, heeft die waarheid voor mij glashelder gemaakt. We mogen niet wissen wat pijnlijk is. We moeten het onder ogen zien – juist om de toekomst te beschermen.