“Schoonheid is waarheid, waarheid is schoonheid”
Keats had een punt, maar waarheid is niet meer genoeg. En schoonheid wordt niet meer herkend. De lelijke waarheid is dat narratieven feiten hebben ingehaald.
John Keats schreef in 1819, aan het einde van zijn Ode on a Grecian Urn: “Beauty is truth, truth beauty, that is all ye know on earth, and all ye need to know.”
Ik las het gedicht voor het eerst zo’n twintig jaar geleden in een tochtig klaslokaal naast de trap op de bovenste verdieping van mijn toneelschool in Shoreditch, vlakbij Hoxton Square in Londen. Wat wist ik toen van schoonheid? Maar ik vond de Ode on a Grecian Urn mooi, dus las ik meer Keats. Ik zeulde zijn gedichten mee van flatshare naar flatshare, van Londen naar Tel Aviv, en toen weer naar Amsterdam. Ik zal hem ook op mijn volgende droomvlucht weer meezeulen.
Beauty is truth, truth beauty. Tweehonderd jaar later weten we beter. Of liever: we weten het niet meer. We zijn de waarheid niet kwijtgeraakt, maar het vermogen om die te accepteren als ze ongelegen komt. Dit is een verhaal dat Stek Oost verbindt aan Gaza en aan Kevin Spacey. Drie werelden die verder niet veel met elkaar te maken hebben, maar die één structuur delen: het narratief was door te veel mensen te innig gekoesterd om de feiten er nog bij toe te laten.
Mensen van piemel
Neem Stek Oost, het Amsterdamse woonproject waar studenten en statushouders onder één dak werden gezet, en waar vrouwen werden verkracht, bewoners aangerand en de sfeer al jaren door intimidatie en geweld is vergiftigd.
Het BNNVARA-programma Zembla documenteerde het nauwlettend en reconstrueerde hoe de signalen al vanaf december 2018 circuleerden bij politie, woningcorporatie Stadgenoot en de gemeente: meldingen van verkrachting, een patroon van vrouwen die onder valse voorwendselen werden uitgenodigd, alcohol kregen aangeboden en vervolgens werden misbruikt. Een manager van Stadgenoot mailde al in oktober 2019 dat “er waarschijnlijk meer aan de hand is dan we denken” en dat er snel een plan van aanpak moest komen. Burgemeester Halsema schrok er in februari 2022 van dat de informatie haar zo laat bereikte. Tegen die tijd had dader Mohammad R.A. al jaren op de plek kunnen blijven wonen waar hij zijn slachtoffers maakte. In juli 2024 werd hij veroordeeld tot drie jaar cel voor twee verkrachtingen. Zeven meldingen en aangiftes hadden daaraan voorafgegaan.
En toch ontaardde het spoeddebat in de gemeenteraad deze week in een discussie over anatomie. Raadslid Carla Kabamba loste de dadersvraag op met de observatie dat het ging om “mensen met piemels” en “mensen met deze ledematen.” De zaal lachte en burgemeester Halsema moest ingrijpen om de “meligheid” eruit te halen. Wethouder Zita Pels, lijsttrekker voor GroenLinks in maart, redeneerde dat het soms nu eenmaal misgaat, “of het nou een statushouder is of een woonstarter.” De feiten deden er minder toe dan de bescherming van de ideologische infrastructuur die Stek Oost draagt. De multiculturele stichtelijkheidsdroom van de rijklinkse regentenklasse mocht niet sneuvelen op de werkelijkheid. Het narratief, het zelfbeeld, moest en zou de feiten overleven.
Geen-nocide
Een vergelijkbare dynamiek speelt op een heel ander terrein. Al meer dan twee jaar wordt de bewering dat Israël in Gaza genocide pleegt volop ingebracht door media, politici en ngo’s. Genocide, een term met een juridisch-precieze betekenis, wordt heel bewust ingezet om het op feiten leunende debat te sluiten voordat het begonnen is. Maar de feiten die de claim weerleggen zijn er wel degelijk. Zo publiceerde het Hamas-gezondheidsministerie vorige week geüpdatete lijsten met namen, ID-nummers en demografische gegevens van de gevallenen, in totaal zo’n 68.000 mensen. Daarvan waren ongeveer 25.000 Hamas-strijders. Van de overige slachtoffers bleken bovendien zo’n 10.000 mensen te zijn overleden op natuurlijke wijze, los van de oorlog. Van de resterende burgerslachtoffers bleek het aandeel vrouwen en kinderen niet hoger dan op basis van de Gazaanse bevolkingsopbouw te verwachten valt. Wie wel substantieel oververtegenwoordigd waren: mannen in de militaire leeftijdscategorie, precies de groep waaruit Hamas zijn strijders rekruteert. Die cijfers, hoe tragisch ook, snijden dwars door het dominante narratief heen. De demografische verdeling past niet bij een bewuste politiek van uitroeiing. Genocide in de juridische zin veronderstelt de intentie tot het vernietigen van een volk als zodanig. Zelfs de data van het Hamas-ministerie, door anderen ingezet om precies het tegenovergestelde te bewijzen, ondersteunen die conclusie niet. Maar het narratief marcheert door. Het zelfbeeld van al diegenen die al sinds 8 oktober 2023 papegaaien over genocide moest intact blijven.
“Ze willen een schurk.” Een Keyser Söze
En dan is er acteur Kevin Spacey, die in december sprak voor de Oxford Union Society. Of Spacey schuldig is aan het seksuele wangedrag dat hem werd verweten, is niet aan mij om te beoordelen, en dat is ook niet het punt. Het punt is wat er met de feiten is gebeurd. Spacey werd in twee rechtszaken vrijgesproken van alle aanklachten. Een New Yorkse jury verklaarde hem niet aansprakelijk. Een Londense jury sprak hem vrij van negen aanklachten wegens seksueel geweld, na twaalf uur beraad. Zijn carrière bestaat desondanks niet meer.
In Oxford haalde hij het verhaal aan van Roscoe ‘Fatty’ Arbuckle, de populairste komiek van het stomme-filmtijdperk, mentor van Charlie Chaplin, die in 1921 werd beschuldigd van verkrachting en de dood van actrice Virginia Rappe. Drie rechtszaken volgden, drie keer werd Arbuckle vrijgesproken. De jury bood bij de laatste zitting zelfs excuses aan in een officiële brief, die Spacey in Oxford hardop voorlas: wat Arbuckle had meegemaakt was een van de grootste onrechtvaardigheden die de rechtbank ooit had meegemaakt. Het maakte niets uit en de ster Fatty Arbuckle werd gecanceld voordat dat woord bestond. Zijn films werden verboden, zijn naam uitgewist en zijn carrière verwoest.
Spacey trok de parallel met zijn eigen situatie. “Ze willen geen waarheid,” zei hij in Oxford. “Ze willen een schurk. En ik was perfect voor die rol.” Of je Spacey gelooft of niet: het mechanisme dat hij beschrijft klopt. Als te veel mensen hebben geïnvesteerd in een narratief, als er te veel emotionele lading is opgebouwd en te veel zelfbeelden ervan afhangen, worden feiten niet alleen irrelevant, nee, dan worden feiten een bedreiging die coûte que coûte, en puur uit zelfbehoud, moet worden verworpen.
Wat we zijn kwijtgeraakt
Dat is de gemeenschappelijke noemer van deze drie verhalen. De inhoud verschilt, maar het gaat mij om de structuur. In alle drie gevallen zijn er harde, verifieerbare feiten die het narratief weerspreken of op zijn minst geschakeerder maken. En in alle drie gevallen worden die feiten opzijgeschoven, omdat ze een zelfbeeld bedreigen dat te lang is gekoesterd (en door teveel mensen) om er nog van af te kunnen.
Keats had het bij het rechte eind, maar alleen als je dieper kijkt. Want hij zag schoonheid en waarheid niet als synoniemen, maar bedoelde dat de bereidheid om de werkelijkheid in de ogen te kijken, ook wanneer die complex en weerbarstig is, op zichzelf iets moois heeft: ruw, onaf, maar echt. Dat vermogen tot complexiteit zijn we kwijt in een tijd van instant gratification.
Wij hebben de rommelige, ongemakkelijke waarheid verruild voor het gladde verhaal met een sluitende narratieve boog in de stijl van de gemiddelde bouquetroman. Het resultaat is dat de schoonheid van nu er weliswaar op het eerste gezicht goed uitziet, zelfverzekerd, met de juiste kleuren op de juiste plekken, met de juiste filter, maar bij daglicht niet meer deugt: ze is te zwaar opgemaakt, haar lippenstift iets te rood, die cheesy glimlach net iets te breed. Wat overblijft is geen schoonheid. Het is een ijdeltuit.